Relacje prawne między państwem i Kościołem w Niemczech

Relacje prawne pomiędzy państwem i Kościołem definiuje pojęcie prawa państwowo-kościelnego (niem. Staatkirchenrecht), pod którym rozumie się regulacje stosunków prawnych między państwem i Kościołem w Niemczech. Obejmują one dwie sfery. Po pierwsze zawierają wszystkie normy i zobowiązania prawne, które jednostronnie zostały przyjęte przez państwo (np. ustawy). Po drugie odnoszą się do umów państwowo-kościelnych, które zawierają regulacje prawne zawarte pomiędzy państwem i pojedynczym Kościołem bądź związkiem wyznaniowym. Ustalenia między państwem a Kościołem rzymsko-katolickim noszą miano „konkordatu”, zaś pomiędzy państwem a Kościołem ewangelickim zwane są umowami bądź traktatami (niem. Kichenverträge).

Uregulowania prawne relacji pomiędzy Kościołem i państwem nie są tożsame z prawem kościelnym. Pod pojęciem prawa kościelnego rozumie się bowiem całość kościelnych norm prawnych regulujących funkcjonowanie każdego Kościoła lub związku wyznaniowego według właściwych im zasad i specyfiki.

Fundamentalne akty prawne określające relacje między państwem i Kościołem w Niemczech to:

·                Ustawa zasadnicza, czyli Konstytucja Republiki Federalnej Niemiec (niem. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland – GG) z 23 maja 1949 r. wraz z późniejszymi nowelizacjami oraz

·                Konstytucja Weimarska (niem. Weimar Republik Verfassung– WRV) uchwalona w dniu 11 sierpnia 1919 r.

 

Relacje prawne między państwem i Kościołem w Niemczech opierają się na następujących pryncypiach:

·                konstytucyjnej zasadzie wolności religijnej (art.4 GG),

·                konstytucyjnej zasadzie rozdziału między państwem i kościołem (art. 140 GG oraz art. 137 ust. 1 WRV),

·                gwarancjach prawnych dotyczących nieingerencji państwa w wewnętrzne prawo kościelne i życie Kościoła (art. 140 GG oraz art. 137 ust. 3 WRV) oraz

·                statusie społeczno-prawnym Kościoła jako stowarzyszenia (art. 140 GG oraz art. 137 ust. 5 WRV).

Konstytucyjna zasada wolności religijnej

Pojęcie wolności religijnej stoi na czele całej kategorii określeń odnoszących się do swobód indywidualnych, których obecnie przyjęta interpretacja pochodzi z wykładni Niemieckiego Trybunału Konstytucyjnego. W pierwszym rzędzie Konstytucja gwarantuje swobodę myśli i stoi na straży wolności sumienia (łac. forum internum). Ochronie podlega również wolność wyznania, a więc swoboda publicznego manifestowania poglądów religijnych. Prócz tego zagwarantowana jest swoboda podejmowania działań z pobudek religijnych, a więc wolność w sferze wyrażającej się w działalności religijnej.

Wolność religijna jest nie tylko prawem jednostki lecz odnosi się również do zbiorowości. Oznacza to, że ma ona zastosowanie również do Kościoła jako instytucji.

Zasada wolności religijnej nie tylko stoi na straży swobody działalności religijnej i szacunku dla czynności kultu religijnego (np. nabożeństwa, kolekty, udzielanie sakramentów, procesje religijne, dźwięk dzwonów). Odnosi się również do ochrony tożsamości religijnej, wychowania religijnego oraz innych przejawów życia związanych z wyznawaną religią. Państwo posiada tutaj jednak pewne kompetencje prawne, tzn. ma prawo, w określonych ramach, definiować, co wchodzi z zakres pojęcia wolności religijnej i jako takie powinno podlegać ochronie. Dlatego ochronie podlegają nie tylko pozytywne, lecz również negatywne przejawy wolności religijnej, a więc wolność do negacji wiary, jej ukrywania, a także odmowy przestrzegania zasad bądź wykonywania czynności religijnych. Z tego wynika, że do obowiązków państwa należy również umożliwienie członkowi Kościoła formalnego wystąpienia ze wspólnoty kościelnej i zapewnienie mu ewentualnej pomocy prawnej w tym zakresie, jeśli taka będzie jego wola.

 

Konstytucyjna zasada rozdziału państwa i Kościoła

Zasada zasadniczego rozdziału pomiędzy Kościołem i państwem zawarta jest orzeczeniu Konstytucji o nie istnieniu tzw. Kościoła państwowego w Niemczech. Oznacza to, że państwo i Kościół fundamentalnie różnią się od siebie i funkcjonują oddzielnie. Nie oznacza to jednak, że istnieje zakaz jakichkolwiek relacji między państwem i Kościołem na płaszczyźnie instytucjonalnej. Taki zakaz nie miałby racji bytu, gdyż w wielu obszarach sfery aktywności państwa i Kościoła przenikają się wzajemnie (np. edukacja i wychowanie, opieka zdrowotna, opieka socjalna itp.). Odnośnie tych „wspólnych obszarów zainteresowania państwa i Kościoła” (łac. res mixtae) wypracowano wiele instytucjonalnych form współpracy, które znajdują oparcie w Konstytucji. Należą do nich: działalność szkolnictwa teologicznego, katecheza w szkołach państwowych, duszpasterstwo w szpitalach i zakładach opieki zdrowotnej, duszpasterstwo w więzieniach i zakładach karnych oraz w wojsku. Szczególną formę wspólnych interesów państwa i Kościoła stanowi również tzw. podatek kościelny (niem. Kirchensteuer).

Z powodu zasadniczego rozdziału państwa i Kościoła zabrania się także organom państwa ingerować w doktrynę, organizację, działalność i sprawy wewnętrzne Kościoła.

 

Prawo do samostanowienia Kościołów i wspólnot religijnych

Art. 140 GG i art. 137 ust. 3 WRV gwarantują Kościołom i wspólnotom wyznaniowym prawo do samostanowienia. Zgodnie z tym prawem każdy Kościół lub wspólnota religijna rządzi się według własnych zasad w granicach ram prawnych obowiązujących wszystkich. Dotyczy to także sfery zarządzania finansowego, a w szczególności kwestii wynagrodzeń pracowników Kościoła. Sfera ta nie leży bowiem ani w zakresie kompetencji działania organów państwa ani społeczeństwa.

Określenia: „rządzić” i „zarządzać” definiują obszar samostanowienia pod względem całościowym, a więc nie tylko kościelną wykładnię prawa i sposób jego stanowienia, ale także samodzielne zarządzanie własnymi sprawami w sensie całościowo pojętej autonomii organizacyjnej i niezależności w obszarze biurokracji. Ani ustawodawca ani jakikolwiek organ władzy sądowniczej nie ma prawa ustanawiać jakiegokolwiek katalogu spraw bądź zbioru reguł wewnętrznych obowiązujących wspólnoty wyznaniowe. Zwyczajowo można tutaj wymienić: doktrynę i zasady kultu religijnego, prawo kościelne i organizację Kościoła, kwestie wynagrodzeń pracowników Kościoła, szkolenia i wykształcenie pracowników Kościoła (szczególnie duchownych), prawa i obowiązki członków Kościoła, działalność charytatywną i wreszcie zarządzanie finansami.

Prawo do samostanowienia nie jest jednak nieskrępowane. Jest ograniczone przez obowiązujące wszystkich ramy prawne. Niemiecki Trybunał Konstytucyjny użył tutaj formuły (niem. Jedermannformel), zgodnie z którą jedynym wszystkich obowiązującym prawem może być tylko takie prawo, które dla Kościołów ma takie samo znaczenie, jak dla każdego obywatela. Jest ono charakterystyczne o tyle, że nie odnosi się do Kościoła inaczej niż do innych podmiotów prawnych.

W sensie praktycznego utrzymania zgody (niem. Konkordanz) i delikatnej równowagi (kompromisu) między państwem i Kościołami oraz wspólnotami religijnymi owo jedno wszystkich obowiązujące prawo jawi się jako takie, które odpowiada wymaganiom koniecznym dla ich przyjaznego współżycia w warunkach państwa neutralnego pod względem religijnym i światopoglądowym oraz respektującego wolność i prawo do samostanowienia.

 

Społeczno-prawny status Kościoła jako stowarzyszenia

Zgodnie z art. 140 GG i art. 137 ust.5 WRV, zarejestrowane Kościoły i wspólnoty religijne mają status stowarzyszeń i w związku z tym podlegają odnośnym przepisom prawnym. Inne związki wyznaniowe mogą nabyć identyczne prawa gwarantowane na podstawie złożonego przez nie wniosku zawierającego status (konstytucję) wspólnoty wraz z dokumentacją poświadczają odpowiednią liczbę wiernych. Świadectwa te są traktowane jako poświadczenie dotychczasowej działalności wspólnoty i dowód jej istnienia przez dłuższy okres czasu.

Ważne jest jednak tutaj pewne rozróżnienie. Według prawa stowarzyszenia będące podmiotami prawa posiadają zdolność prawną jako zorganizowana grupa osób fizycznych, która pod nadzorem państwa sprawuje określoną misję publiczną. Kościoły nie są jednak tego typu stowarzyszeniami. Ich sfera działania nie jest częścią lecz odpowiednikiem obszaru działania państwa. Wykładnia art. 137 ust.5 WRV w odniesieniu do Kościołów jako stowarzyszeń odnosi się do zagwarantowania Kościołom i związkom wyznaniowym ich statusu społeczno-prawnego oraz określonych przywilejów, z których dotychczas korzystały. Dotyczy to gwarancji samostanowienia i niezależność Kościoła od państwa. Konstytucyjne znaczenie art. 137 ust. 5 WRV powinno być zatem rozumiane w ten sposób, że odrzuca on państwowo-kościelny model radykalnego rozdziału państwa i Kościoła. Art. 137 ust. 5 WRV stanowi podstawę zastosowania prawa publicznego do Kościołów wspierających się na prawie do stowarzyszeń, a tym samym zastosowania prawa publicznego do właściwych Kościołowi możliwości samoorganizacji i działania. Status stowarzyszenia, którym dysponują Kościoły nie pozwala ani na pochłonięcie ich przez państwo ani podporządkowane ich szczególnym interesom państwowym.

Wypływają stąd ważne konsekwencje prawne, czyli m.in.:

·                tzw. prawo urzędnicze (niem. Dienstherrenfähigkeit), a więc prawo do nawiązywania społeczno-prawnych stosunków służbowych, które nie podlegają prawu ubezpieczenia pracowniczego i prawu ubezpieczenia społecznego;

·                zdolność organizacyjna (niem. Organizationsgewalt), a więc kompetencje w zakresie samodzielnego kształtowania struktury organizacyjnej i zakładania, wprowadzania zmian i rozwiązywania podmiotów prawnych o charakterze społeczno-prawnym;

·                prawo parafialne (niem. Parochialrecht), a więc możliwość określenia przynależności parafialnej członka Kościoła na podstawie stałego miejsca zamieszkania (niem. Wohnsitzprinzip);

·                prawo do przeznaczania przedmiotów kościelnych w celu korzystania z nich w zakresie społeczno-prawnym z zastrzeżeniem, że będą one wykorzystane wyłącznie do celów kościelnych (łac. res sacrae);

·                prawo do ustanawiania przepisów wewnętrznych ze skutkiem społeczno-prawnym.

 

Konsekwencją statusu Kościoła jako stowarzyszenia o największym znaczeniu ekonomicznym jest prawo do otrzymywania środków finansowych z tzw. podatku kościelnego (niem. Kirchensteuer) (art. 137 ust. 6 WRV). Oprócz tego istnieje tzw. zbiór przywilejów (niem. Privilegienbündel), do którego należą m.in.:

·                zwolnienie z określonych podatków, należności i opłat (klasztory),

·                prawo do uczestnictwa w działaniach planowanych przez państwo,

·                prawo do współpracy z określonymi gremiami o charakterze społeczno-prawnym (np. rady programowe mediów publicznych),

·                uznanie Kościoła za organizację zajmującą się pracą z młodzieżą,

·                szczególna ochrona przed wywłaszczeniem z majątku kościelnego,

·                sankcja karna służąca ochronie działalności religijnej Kościołów i wspólnot wyznaniowych,

·                ochrona przed upadłością (niem. Konkursunfähigkeit).